ज्येष्ठ अभिनेते नाना पाटेकर यांचे वयाच्या ७५व्या वर्षी निधन; गोव्यात हृदयविकाराच्या झटक्याने घेतला अखेरचा श्वास..
कापूरहोळ
आपल्या दमदार आवाजाने, रांगड्या व्यक्तिमत्त्वाने, डोळ्यांतील तीव्र भावनेने आणि अभिनयातील अस्सलपणाने तब्बल पाच दशकांहून अधिक काळ भारतीय चित्रपटसृष्टीवर अधिराज्य गाजविणारे ज्येष्ठ अभिनेते नाना पाटेकर यांचे गुरुवारी (८ ऑक्टोबर) पहाटे निधन झाले. ते ७५ वर्षांचे होते. त्यांच्या निधनाने मराठी तसेच हिंदी चित्रपटसृष्टीवर शोककळा पसरली असून, महाराष्ट्राने एक बहुआयामी आणि असामान्य अभिनेता गमावला आहे.
नाना पाटेकर यांचे मूळ नाव विश्वनाथ पाटेकर. गोव्यातील त्यांच्या निवासस्थानी पहाटे त्यांची प्रकृती अचानक बिघडली. छातीत तीव्र वेदना जाणवल्यानंतर वैद्यकीय पथक त्यांच्या घरी पोहोचले. त्यांना रुग्णालयात दाखल करण्यात आले; मात्र डॉक्टरांच्या प्रयत्नांनंतरही त्यांना वाचवता आले नाही. मणिपाल रुग्णालयातील डॉक्टरांनी पहाटे सुमारे ५.२० वाजता त्यांना मृत घोषित केले.
पहाटे अचानक प्रकृती बिघडली
मृत्यूच्या काही तास आधी नाना पाटेकर यांनी आपल्या मित्राला आपण अस्वस्थ असल्याचे संदेशाद्वारे कळविल्याचे वृत्त आहे. त्यानंतर त्यांची प्रकृती अधिक खालावली. रुग्णालयात नेल्यानंतर डॉक्टरांनी त्यांना वाचविण्यासाठी सुमारे ४५ मिनिटे सीपीआर देण्याचा प्रयत्न केला; मात्र उपचारांना प्रतिसाद मिळाला नाही. मृत्यूचे प्राथमिक कारण कार्डियाक अरेस्ट असल्याचे डॉक्टरांनी सांगितले असून, मृत्यूची वैद्यकीय प्रक्रिया पूर्ण करण्यासाठी मेडिको-लीगल प्रक्रिया व शवविच्छेदनाची माहितीही समोर आली आहे.
मराठी रंगभूमीपासून हिंदी सिनेमापर्यंतचा थक्क करणारा प्रवास
नाना पाटेकर यांनी आपल्या कारकिर्दीची सुरुवात मराठी रंगभूमीपासून केली. अभिनयाची ताकद, संवादफेक आणि व्यक्तिरेखेत पूर्णपणे झोकून देण्याची त्यांची शैली यामुळे ते लवकरच वेगळे ठरले.
१९७८ मध्ये ‘गमन’ या हिंदी चित्रपटातून त्यांनी चित्रपटसृष्टीत प्रवेश केला. त्यानंतर ‘अंकुश’, ‘प्रतिघात’, ‘परिंदा’, ‘क्रांतिवीर’, ‘अग्निसाक्षी’, ‘यशवंत’, ‘अब तक छप्पन’, ‘वेलकम’, ‘अपहरण’, ‘राजनीती’, ‘नटसम्राट’ अशा विविध धाटणीच्या चित्रपटांमधून त्यांनी आपल्या अभिनयाची अमिट छाप पाडली.
गंभीर, आक्रमक, संवेदनशील, विनोदी तसेच खलनायकी अशा जवळपास प्रत्येक प्रकारच्या भूमिका त्यांनी तितक्याच ताकदीने साकारल्या. ‘परिंदा’ आणि ‘क्रांतिवीर’सारख्या चित्रपटांतील त्यांच्या अभिनयाने त्यांना राष्ट्रीय स्तरावर विशेष ओळख मिळवून दिली. मिरा नायर यांच्या ‘सलाम बॉम्बे!’मधील भूमिकेमुळे त्यांचा आंतरराष्ट्रीय स्तरावरही गौरव झाला.
तीन राष्ट्रीय पुरस्कार आणि पद्मश्रीचा मान
नाना पाटेकर हे केवळ लोकप्रिय अभिनेते नव्हते, तर त्यांच्या अभिनयाला राष्ट्रीय पातळीवरही मोठी मान्यता मिळाली. त्यांना तीन राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार मिळाले. भारत सरकारने त्यांना पद्मश्री या नागरी सन्मानाने गौरविले.
त्यांच्या अभिनयाची सर्वात मोठी ताकद म्हणजे ‘अभिनय करीत असल्याची जाणीव प्रेक्षकांना होऊ न देणे’. पडद्यावर येताच व्यक्तिरेखा जिवंत करण्याची त्यांची क्षमता हीच त्यांच्या लोकप्रियतेची खरी ओळख ठरली.
‘नाना’ ही केवळ व्यक्तिरेखा नव्हती; तो अभिनयाचा एक स्वतंत्र ठसा होता
नाना पाटेकर यांच्या संवादफेकीची शैली ही भारतीय चित्रपटसृष्टीत स्वतंत्र अध्याय मानली जाते. त्यांचा आवाज, चेहऱ्यावरील भाव, शरीरबोली आणि संवादातील धार यामुळे त्यांच्या अनेक व्यक्तिरेखा आजही प्रेक्षकांच्या स्मरणात आहेत.
विशेष म्हणजे त्यांनी केवळ नायकाच्या चौकटीत स्वतःला कधीच बांधून घेतले नाही. नायक, खलनायक, पोलीस अधिकारी, राजकीय व्यक्तिमत्त्व, सामान्य माणूस, विनोदी व्यक्तिरेखा किंवा अंतर्मुख पात्र—प्रत्येक भूमिका त्यांनी स्वतःच्या शैलीत अजरामर केली.
अभिनयासोबत सामाजिक बांधिलकी
चित्रपटसृष्टीच्या झगमगाटापासून काहीसा दूर राहून नाना पाटेकर यांनी सामाजिक कार्यातही योगदान दिले. शेतकरी, ग्रामीण भागातील नागरिक आणि सामाजिक प्रश्नांविषयी त्यांनी वेळोवेळी स्पष्ट भूमिका मांडली. त्यामुळे त्यांची ओळख केवळ अभिनेता म्हणून न राहता संवेदनशील आणि स्पष्टवक्ते व्यक्तिमत्त्व अशीही निर्माण झाली.
त्यांच्या स्पष्टवक्तेपणामुळे अनेकदा ते चर्चेत राहिले; मात्र आपले मत मांडताना कोणत्याही दबावाला न जुमानण्याची त्यांची भूमिका कायम राहिली.
पंतप्रधान मोदींकडून श्रद्धांजली
नाना पाटेकर यांच्या निधनाबद्दल पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनीही शोक व्यक्त केला. नाना पाटेकर यांच्यासारखी तीव्रता, स्वतःचे वेगळेपण आणि प्रभाव फारच मोजक्या अभिनेत्यांमध्ये असल्याचे पंतप्रधानांनी नमूद केले. मराठी आणि हिंदी चित्रपटसृष्टीतील त्यांचे योगदान मोठे असल्याचे सांगत त्यांच्या निधनामुळे मोठी पोकळी निर्माण झाल्याचे मोदी यांनी म्हटले.
पुण्याच्या भूमीत होणार अंतिम निरोप
नाना पाटेकर यांचे पुण्याशीही जिव्हाळ्याचे नाते होते. पुणे जिल्ह्यातील डोणजे येथील त्यांच्या फार्महाऊसवर त्यांच्या पार्थिवावर अंत्यसंस्कार करण्यात येणार आहेत. महाराष्ट्र शासनाने त्यांना पूर्ण राजकीय इतमामात अंतिम निरोप देण्याचा निर्णय घेतला आहे.
एक ‘नाना’ गेला; पण आवाज आणि व्यक्तिरेखा कायम राहतील
नाना पाटेकर यांच्या जाण्याने भारतीय चित्रपटसृष्टीतील एका वेगळ्या पर्वाचा अंत झाला आहे. त्यांनी पडद्यावर साकारलेल्या व्यक्तिरेखा, त्यांचे संवाद, त्यांचा भारदस्त आवाज आणि अभिनयातील अस्सलपणा पुढील अनेक पिढ्यांच्या स्मरणात राहणार आहे.
रंगभूमीवरून सुरू झालेला हा प्रवास राष्ट्रीय पुरस्कारांपर्यंत पोहोचला; मात्र शेवटपर्यंत ‘स्टार’पेक्षा ‘कलाकार’ म्हणून जगणाऱ्या नाना पाटेकर यांनी भारतीय सिनेमाला दिलेला ठसा कधीही पुसला जाणार नाही.
नाना पाटेकर यांना भावपूर्ण श्रद्धांजली!रंगभूमीपासून रुपेरी पडद्यापर्यंत स्वतःची वेगळी ओळख निर्माण करणारा ‘नाना’ हरपला!
ज्येष्ठ अभिनेते नाना पाटेकर यांचे वयाच्या ७५व्या वर्षी निधन; गोव्यात हृदयविकाराच्या झटक्याने घेतला अखेरचा श्वास — पुण्यात पूर्ण राजकीय इतमामात अंत्यसंस्कार
पुणे, दि. ८ : आपल्या दमदार आवाजाने, रांगड्या व्यक्तिमत्त्वाने, डोळ्यांतील तीव्र भावनेने आणि अभिनयातील अस्सलपणाने तब्बल पाच दशकांहून अधिक काळ भारतीय चित्रपटसृष्टीवर अधिराज्य गाजविणारे ज्येष्ठ अभिनेते नाना पाटेकर यांचे गुरुवारी (८ ऑक्टोबर) पहाटे निधन झाले. ते ७५ वर्षांचे होते. त्यांच्या निधनाने मराठी तसेच हिंदी चित्रपटसृष्टीवर शोककळा पसरली असून, महाराष्ट्राने एक बहुआयामी आणि असामान्य अभिनेता गमावला आहे.
नाना पाटेकर यांचे मूळ नाव विश्वनाथ पाटेकर. गोव्यातील त्यांच्या निवासस्थानी पहाटे त्यांची प्रकृती अचानक बिघडली. छातीत तीव्र वेदना जाणवल्यानंतर वैद्यकीय पथक त्यांच्या घरी पोहोचले. त्यांना रुग्णालयात दाखल करण्यात आले; मात्र डॉक्टरांच्या प्रयत्नांनंतरही त्यांना वाचवता आले नाही. मणिपाल रुग्णालयातील डॉक्टरांनी पहाटे सुमारे ५.२० वाजता त्यांना मृत घोषित केले.
पहाटे अचानक प्रकृती बिघडली
मृत्यूच्या काही तास आधी नाना पाटेकर यांनी आपल्या मित्राला आपण अस्वस्थ असल्याचे संदेशाद्वारे कळविल्याचे वृत्त आहे. त्यानंतर त्यांची प्रकृती अधिक खालावली. रुग्णालयात नेल्यानंतर डॉक्टरांनी त्यांना वाचविण्यासाठी सुमारे ४५ मिनिटे सीपीआर देण्याचा प्रयत्न केला; मात्र उपचारांना प्रतिसाद मिळाला नाही. मृत्यूचे प्राथमिक कारण कार्डियाक अरेस्ट असल्याचे डॉक्टरांनी सांगितले असून, मृत्यूची वैद्यकीय प्रक्रिया पूर्ण करण्यासाठी मेडिको-लीगल प्रक्रिया व शवविच्छेदनाची माहितीही समोर आली आहे.
मराठी रंगभूमीपासून हिंदी सिनेमापर्यंतचा थक्क करणारा प्रवास
नाना पाटेकर यांनी आपल्या कारकिर्दीची सुरुवात मराठी रंगभूमीपासून केली. अभिनयाची ताकद, संवादफेक आणि व्यक्तिरेखेत पूर्णपणे झोकून देण्याची त्यांची शैली यामुळे ते लवकरच वेगळे ठरले.
१९७८ मध्ये ‘गमन’ या हिंदी चित्रपटातून त्यांनी चित्रपटसृष्टीत प्रवेश केला. त्यानंतर ‘अंकुश’, ‘प्रतिघात’, ‘परिंदा’, ‘क्रांतिवीर’, ‘अग्निसाक्षी’, ‘यशवंत’, ‘अब तक छप्पन’, ‘वेलकम’, ‘अपहरण’, ‘राजनीती’, ‘नटसम्राट’ अशा विविध धाटणीच्या चित्रपटांमधून त्यांनी आपल्या अभिनयाची अमिट छाप पाडली.
गंभीर, आक्रमक, संवेदनशील, विनोदी तसेच खलनायकी अशा जवळपास प्रत्येक प्रकारच्या भूमिका त्यांनी तितक्याच ताकदीने साकारल्या. ‘परिंदा’ आणि ‘क्रांतिवीर’सारख्या चित्रपटांतील त्यांच्या अभिनयाने त्यांना राष्ट्रीय स्तरावर विशेष ओळख मिळवून दिली. मिरा नायर यांच्या ‘सलाम बॉम्बे!’मधील भूमिकेमुळे त्यांचा आंतरराष्ट्रीय स्तरावरही गौरव झाला.
तीन राष्ट्रीय पुरस्कार आणि पद्मश्रीचा मान
नाना पाटेकर हे केवळ लोकप्रिय अभिनेते नव्हते, तर त्यांच्या अभिनयाला राष्ट्रीय पातळीवरही मोठी मान्यता मिळाली. त्यांना तीन राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार मिळाले. भारत सरकारने त्यांना पद्मश्री या नागरी सन्मानाने गौरविले.
त्यांच्या अभिनयाची सर्वात मोठी ताकद म्हणजे ‘अभिनय करीत असल्याची जाणीव प्रेक्षकांना होऊ न देणे’. पडद्यावर येताच व्यक्तिरेखा जिवंत करण्याची त्यांची क्षमता हीच त्यांच्या लोकप्रियतेची खरी ओळख ठरली.
‘नाना’ ही केवळ व्यक्तिरेखा नव्हती; तो अभिनयाचा एक स्वतंत्र ठसा होता
नाना पाटेकर यांच्या संवादफेकीची शैली ही भारतीय चित्रपटसृष्टीत स्वतंत्र अध्याय मानली जाते. त्यांचा आवाज, चेहऱ्यावरील भाव, शरीरबोली आणि संवादातील धार यामुळे त्यांच्या अनेक व्यक्तिरेखा आजही प्रेक्षकांच्या स्मरणात आहेत.
विशेष म्हणजे त्यांनी केवळ नायकाच्या चौकटीत स्वतःला कधीच बांधून घेतले नाही. नायक, खलनायक, पोलीस अधिकारी, राजकीय व्यक्तिमत्त्व, सामान्य माणूस, विनोदी व्यक्तिरेखा किंवा अंतर्मुख पात्र—प्रत्येक भूमिका त्यांनी स्वतःच्या शैलीत अजरामर केली.
अभिनयासोबत सामाजिक बांधिलकी
चित्रपटसृष्टीच्या झगमगाटापासून काहीसा दूर राहून नाना पाटेकर यांनी सामाजिक कार्यातही योगदान दिले. शेतकरी, ग्रामीण भागातील नागरिक आणि सामाजिक प्रश्नांविषयी त्यांनी वेळोवेळी स्पष्ट भूमिका मांडली. त्यामुळे त्यांची ओळख केवळ अभिनेता म्हणून न राहता संवेदनशील आणि स्पष्टवक्ते व्यक्तिमत्त्व अशीही निर्माण झाली.
त्यांच्या स्पष्टवक्तेपणामुळे अनेकदा ते चर्चेत राहिले; मात्र आपले मत मांडताना कोणत्याही दबावाला न जुमानण्याची त्यांची भूमिका कायम राहिली.
पंतप्रधान मोदींकडून श्रद्धांजली
नाना पाटेकर यांच्या निधनाबद्दल पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनीही शोक व्यक्त केला. नाना पाटेकर यांच्यासारखी तीव्रता, स्वतःचे वेगळेपण आणि प्रभाव फारच मोजक्या अभिनेत्यांमध्ये असल्याचे पंतप्रधानांनी नमूद केले. मराठी आणि हिंदी चित्रपटसृष्टीतील त्यांचे योगदान मोठे असल्याचे सांगत त्यांच्या निधनामुळे मोठी पोकळी निर्माण झाल्याचे मोदी यांनी म्हटले.
पुण्याच्या भूमीत होणार अंतिम निरोप
नाना पाटेकर यांचे पुण्याशीही जिव्हाळ्याचे नाते होते. पुणे जिल्ह्यातील डोणजे येथील त्यांच्या फार्महाऊसवर त्यांच्या पार्थिवावर अंत्यसंस्कार करण्यात येणार आहेत. महाराष्ट्र शासनाने त्यांना पूर्ण राजकीय इतमामात अंतिम निरोप देण्याचा निर्णय घेतला आहे.
एक ‘नाना’ गेला; पण आवाज आणि व्यक्तिरेखा कायम राहतील
नाना पाटेकर यांच्या जाण्याने भारतीय चित्रपटसृष्टीतील एका वेगळ्या पर्वाचा अंत झाला आहे. त्यांनी पडद्यावर साकारलेल्या व्यक्तिरेखा, त्यांचे संवाद, त्यांचा भारदस्त आवाज आणि अभिनयातील अस्सलपणा पुढील अनेक पिढ्यांच्या स्मरणात राहणार आहे.
रंगभूमीवरून सुरू झालेला हा प्रवास राष्ट्रीय पुरस्कारांपर्यंत पोहोचला; मात्र शेवटपर्यंत ‘स्टार’पेक्षा ‘कलाकार’ म्हणून जगणाऱ्या नाना पाटेकर यांनी भारतीय सिनेमाला दिलेला ठसा कधीही पुसला जाणार नाही.
नाना पाटेकर यांना भावपूर्ण श्रद्धांजली
